Nieuw Pierke - Forum over democratie

De waarde van Verhofstadts bijdrage tot het Franse 'grand débat sur l'identité nationale' ligt precies in zijn poging om de nationale grenzen waarin de meeste politiek-maatschappelijke debatten gevangen blijven te overstijgen.

Dan schrijf je eens een bijdrage over het 'grand débat sur l'identité nationale' voor een Franse kwaliteitskrant en dan nog is enkel een hervatting van het identiteitsdispuut in eigen regio je deel. Of was dat net de bedoeling? Het overkwam alleszins Guy Verhofstadt met zijn opiniestuk in Le Monde. Terwijl hij in Frankrijk enkel een badinerende reactie oogstte van buitenlandminister Bernard Kouchner ('le ridicule tue un peu'), barstte het debat op deze opiniepagina's los (en ook een beetje op die van Le Soir). Zelfs de boze reacties uit Frankrijk kwamen enkel in Belgische kranten terecht.
Die reacties richtten zich niet enkel op de inhoud van Verhofstadts missive, maar vooral ook op zijn demarche zelf.

Jean-Pierre Audy, voorzitter van de Franse EVP'ers in het Europees parlement, was verontwaardigd dat Verhofstadt zich mengt 'in een debat dat onder de soevereiniteit van het Franse volk valt'. Voormalig hoofdredacteur en Brussels correspondent voor Le Monde Luc Rosenzweig ontzegde Verhofstadt in Le Soir zelfs elk recht om over identiteit te spreken daar hij nu eenmaal de vertegenwoordiger is van 'een volk waarbij de verhouding tot de nationale identiteit zich op een brutale en provocerende wijze kenmerkt door racistische en xenofobe excessen'. Er voor alle duidelijkheid aan toevoegend: 'Het gaat hier over de Vlamingen.' Ook een aantal Vlaamse opiniemakers vond - weliswaar om heel andere redenen - dat onze ex-premier zijn boekje te buiten ging.

Die kritiek op Verhofstadts initiatief maakt het uiteraard vooral makkelijk om de inhoud van zijn betoog te discrediteren zonder er te hoeven op ingaan. En deels werkt dat. Want een voormalig Belgisch premier die zich mengt in een bij uitstek 'Frans' debat, we zijn dat niet gewoon, dus moet het wel verdacht zijn.

Nochtans ligt de waarde van Verhofstadts bijdrage precies in zijn poging om de nationale grenzen waarin de meeste politiek-maatschappelijke debatten gevangen blijven te overstijgen. Zijn weliswaar weinig succesvolle aanzet om de discussie op Europees niveau te tillen is geen overbodige luxe in tijden waarin de Europese constructie kampt met een enorm democratisch deficit .

Nu verwijt men Verhofstadt natuurlijk niet dat hij zich in Frankrijk over de socio-economische crisis of een EU-dossier uitspreekt, maar wel over een bij uitstek nationale kwestie als nationale identiteit.

Maar ook dat verwijt snijdt weinig hout. Wie zich vastrijdt in de eigen logica kan sowieso wel eens een verfrissende kijk van buitenaf gebruiken - dat geldt vandaag ook voor politiek Nederland en binnenkort ook weer voor een door BHV begeesterd België - maar wezenlijker is dat dit 'nationale' karakter gewoon zelf een waandenkbeeld is, dat precies ten grondslag ligt aan de mislukking van de Franse identiteitsoefening.

Zoals het de voorbije maanden door de Franse regering gekaderd en vervolgens gevoerd werd, heeft het Franse identiteitsdebat immers weinig te maken met Frankrijk, maar was het gewoon de lokale variant van een discussie die zich in vele (West-)Europese landen afspeelt en waar bij ons doorgaans naar wordt verwezen als het islamdebat. Zo waren de terugplooiing op religieuze identiteiten en het dragen van de boerka voor de Franse regering officiële redenen om het 'grand débat' op te starten. Meteen kwamen ook thema's als vrije meningsuiting, de gelijkheid van man en vrouw en de hoofddoek aan bod. Zelfs de stelling dat iedereen die in Frankrijk verblijft Frans moet kennen verwijst naar een universeler debat over het belang van taal bij integratie.

Het is zoals met internationale tv-formats die een nationaal sausje overgoten krijgen: het 'grand débat sur l'identité nationale' verhoudt zich tot gelijkaardige debatten in de buurlanden zoals 'L'île de la tentation' tot 'Temptation Island'.

Zo werd het een poging om hedendaagse maatschappelijke kwesties te bespreken in verouderde en onaangepaste termen. En leverde het dus vooral malle maatregeltjes opleverde als het hijsen van de Franse vlag en het zingen van de Marseillaise op school. Ligt een deel van de oplossing al bij een concept als identiteit, dan misschien eerder op het niveau van steden of van Europa, die minder een erfenis van culturele exclusiviteit met zich meedragen.

Politiek Frankrijk kon dus best wel een knuppel in het hoenderhok als die van Verhofstadt gebruiken. Al is een vergelijking tussen het Frankrijk van Sarkozy en het collaborerende Vichy-regime nu ook weer niet de meest vruchtbare aanzet tot een 'open debat'.

Verscheen op 23/02/2010 in De Standaard, in het kader van de tweewekelijkse column van Dave Sinardet op maandag. Voor eerdere afleveringen, zie hier...