Nieuw Pierke - Forum over democratie

Blijkbaar was premier Leterme erop gebrand om de eerste politieke week van het nieuwe jaar in het teken van de staatshervorming te plaatsen. Waarom kondigde hij anders aan dat hij het niét meer over de staatshervorming wil hebben? Geheid kreeg hij enkel daarover nog vragen en werd zijn niet-prioritaire staatshervorming hét nieuwsfeit van de week.

Terwijl het helemaal geen nieuws was. Al in zijn regeerverklaring eind november liet Leterme de staatshervorming links liggen. En eerder zei Herman Van Rompuy al dat er in deze regeerperiode een herziening komt van de financieringswet, precies het sluitstuk van zo'n staatshervorming.

Aan dat uitstel koppelde Leterme de noodzaak aan een coöperatief of samenwerkingsfederalisme, door de media meteen geduid als een gloednieuw concept. Met de hem gekende modestie corrigeerde Leterme dat prompt: hij had er in 2005 al naar verwezen.

Zeer juist, al is coöperatief federalisme ook wel al vóór de WO II terug te vinden in federalisme-theorieën, als tegenpool van het zogenaamde duaal federalisme. Dat laatste ziet het federale niveau als volstrekt gescheiden van het regionale. Bevoegdheden zijn netjes verdeeld, zonder overlappingen, zodat ieder zijn gang kan gaan. De aandachtige lezer merkt meteen dat dit niet de meest treffende beschrijving vormt van ons Belgisch model.

Nochtans was dat duale systeem oorspronkelijk wel de blauwdruk voor het Belgische federalisme, zoals blijkt uit de gelijkheid tussen federale wetten en regionale decreten en het toekennen van exclusieve bevoegdheden aan elk niveau. Maar al in de jaren 1980 bleek de realiteit helaas veeleer te bestaan uit in elkaar overvloeiende beleidsdomeinen. Onvermijdelijk kwam er meer samenwerking, eerst in de praktijk, daarna in wetteksten. Ook Europa, dat schandelijk de Belgische interne logica negeerde door vaak enkel met nationale staten te willen spreken, verplichtte tot coördinatie. Kortom: coöperatief federalisme is vandaag meer dan ooit een pleonasme (zoiets als een onderhandelde BHV-oplossing, dus).

En dat zal het ook morgen zijn, hoezeer het Vlaamse staatshervormingsverhaal nog vaak vertrekt vanuit die duale utopie. De bevoegdheidsverdeling in dit land kan zeker coherenter en minder versnipperd, maar zogenaamde homogene bevoegdheden waarbij ieder rustig zijn ding doet, zijn alsmaar meer fictie. Niet zelden leidt regionalisering eerder tot meer en ingewikkelde samenwerkingsprocedures en dus vaak tot minder overzichtelijkheid. Samenwerking is dus niet alleen nodig in afwachting van de langverwachte staatshervorming, zoals Leterme suggereert, ze is en blijft een wezenlijk kenmerk van ons model.

Of toch niet? In Letermes verhaal staat het samenwerkingsfederalisme tegenover een andere, Belgische variant: het vechtfederalisme. Van Rompuy lanceerde de uitdrukking vorige zomer als synoniem voor de beruchte Maddens-tactiek. Die stelt onder andere dat het Vlaamse niveau niet moet samenwerken met het federale (budgettair bijvoorbeeld) of het zelfs moet tegenwerken (zoals via belangenconflicten). Tegelijk moeten de Vlamingen niet langer aandringen op een staatshervorming, maar wachten tot de Franstaligen dat doen. Sinds de verkiezingscampagne is dit de officiële tactiek van de N-VA. En sommigen ontwaren ze ook in het Vlaamse regeerakkoord.

Echter niet zo de behoeder ervan, minister-president Kris Peeters, die zich er officieel van distantieerde. Hoewel, over een staatshervorming zei hij: zeer graag, maar nu blijkt niet het goede moment, laat de Franstaligen daar maar om vragen. Minstens dat deel van de Maddens-tactiek lijkt dus wel degelijk de Vlaamse regering te inspireren. En dat is maar goed ook. Want nu ze niet meer eindeloos hoeft aan te dringen op een staatshervorming waarvoor ze niet eens bevoegd is, kan ze zich eindelijk volledig concentreren op die materies waarvoor ze dat wél is.

Bovendien lijkt het vechtfederalisme ook onverwacht de Vlaamse en federale regeringsleiders dichter bij elkaar te brengen. Want op wat accentverschillen na, zei Peeters over de staasthervorming precies hetzelfde als Leterme. De alom verwachte Vlaams-federale tegenstelling laat binnen CD&V alleszins nog even op zich wachten.

Maar ondertussen duikt die tegenstelling wel op bij N-VA. Want terwijl de Vlaamse N-VA vanuit de regering niet wil dat er nog aangedrongen wordt op een staatshervorming, verwijt de federale N-VA premier Leterme precies dat niet langer te doen.

Quid N-VA, vraagt een mens zich dan af.

Verscheen op 11/01/2010 in De Standaard, in het kader van de tweewekelijkse column van Dave Sinardet op maandag. Voor eerdere afleveringen, zie hier...