Op 1 januari hebben we officiëel de eerste decade van de 21ste eeuw achter de rug. Ergens op de curves van Kontradiev, duidelijk een neerwaartse flank die best als de decade van de Vaporware kan omschreven worden. Begonnen met de sisser van Y2K en afgesloten met de implosie van de klimaathype met Climatgate. Het is vooral bedroevend vast te stellen dat de meeste van deze Vaporware bubbles door vrij intelligente mensen veroorzaakt werden. Of is er meer aan de hand? Steevast worden we ofwel vergast op te hoge verwachtingen, ofwel op doemdenken eerste klas.

Disaster politicics

Nog voor het jaar 2000 begon was er ook een ander schandaal. Zo'n 100 milligram dioxine was in de voedselketen geraakt. Niemand is er ziek van geworden, maar het heeft miljarden gekost en zelfs de val van een regering veroorzaakt.  Naarmate het jaar 2000 naderde was er paniek omdat de datum in heel wat computer programma's maar tot 99 reikte. Terwijl zoiets heel wat chaos in databanken kan veroorzaken, in essentie was het niet meer dan een programmafout corrigeren. Vooral aantrekkelijk voor het handvol programmaschrijvers die de fout gïntroduceerd hadden.  Voor zover bekend is er geen enkele noemenswaardig incident geweest. Beide gevallen illustreren dat een beetje voorzichtigheid steeds op zijn plaats is, maar dat wat rationaliteit dat nog meer is.

The big speculations

Het jaar 2000 was evenwel vooral de aanvang van reeks grote schandalen waarvan de effecten nog lang zullen nazinderen omdat het er niet op lijkt dat men begrepen heeft wat er echt aan de hand is. Het is begonnen met de beursimplosie van de internet en telecomaandelen in 2001. Deze twee sectoren hebben de wereld technologisch grondig gewijzigd en doen dat elke dag opnieuw, maar de verwachtingen op korte terrmijn winsten werden zo hoog gespannen, dat ze uitmonden in regelrechte oplichting en speculatie. Ook in andere technologiesectoren speelde men dit spel mee. Het grote publiek werd aangemoedigd op de gokmachine van de beurs te springen en hoe kon het anders, dit was mooi tot het bedrog meestal onverwacht uitkwam. Nog voor sommige bedrijven opgericht waren, werden er gouden bergen beloofd en omzet werd kunstmatig verhoogd, zelfs met het in leven roepen van een keten van nepfirma's bij gebrek aan echte klanten.  Veelal op advies van gehaaide consultants of hoge oomes die in gezwollen raden van bestuur zaten en er enkel op uit waren hun stock options nog voor de implosie te verzilveren. Miljarden zijn zo verschoven van de kleine belegger naar weinig gewetensvolle haaien. Om een idee van de sfeer te scheppen, zo was er een nepbedrijf dat zich enkel op internet adverteerde onder de naam "Dryed-Air".  Het bedrijf zou een nieuwe technologie ontwikkeld hebben om lucht te drogen en aldus te zuiveren. Er zou een beursgang komen en het bedrijf liet toe dat degeïnteresseerden vooraf konden intekenen. Op 1 april bleek dat het een aprilgrap was, maar er was al wel voor meer dan 2 miljoen toegezegd.

The big attack

De inkt waarmee de kranten over de beursimplosie en de erop volgende recessie berichtten was nog niet droog of in september 2001 werd de wereld met verstomming geslagen door een van de meest gedurfde terroristische aanslagen ooit. Het financiële hart van de westerse wereld werd getroffen.  Alhoewel er dagelijks heel wat meer doden vallen bij oorlogsgeweld, wil ik die aanslagen niet minimaliseren. De angstpsychose die erop volgde werd al dan niet bewust gebruikt om in naam van terrorismebestrijding dure en wellicht zinloze oorlogen in onherbergzame gebieden op te starten en veligheidssystemen in het leven roepen die elke beweging van de burger registreren.  Als men dan leest dat er geen enkel massavernietigingswapen gevonden werd, men bewust nagelaten heeft van door te stoten naar Bagdad en Osama Bin Laden laten ontsnappen heeft, dan kan men zich vragen stellen. Maar goed, de heilige oorlogsindustrie moet draaien à rato van 1 miljoen dollar per jaar per soldaat. De aandeelhouders worden er beter van. De rest maakt deel uit van de collateral damage.

The big paper money balloon

De september aanslagen hebben evenwel nog een veel ernstiger gevolg gehad. In conjunctie met een paar andere fenomenen werd letterlijk de grootste economische luchtbel ooit  in het leven geroepen. Om een recessie te vermijden werd de geldkraan wagewijd opengedraaid. De Amerikaanse Centrale Bank verlaagde jaren de rente tot een absurd laag niveau. Geld werd zo goed als gratis voor de financiële grootspelers. Let wel, dit was (en is nog steeds) mogelijk omdat we in de westerse wereld een systeem van fractionele reserves hebben. Banken kunnen veel meer uitlenen dan ze tegoeden in pand hebben. Dit schept letterlijk (papieren) geld onder de vorm van schulddragende leningen waarvan de terugbetaling grotendeels berust op speculatie dat de economische groei die waarde zal scheppen. Combineer dit met een artificiële stimulatie van de huizenmarkt (vooral een amerikaans fenomeen), dubieuse beleggingsproducten die eerder bodemloze doorschuifluiken waren, bedrog en oplichting en nog geen tien jaar was er ongeveer tien keer meer geld in omloop dan de wereld jaarlijks economisch produceert. Dat zo'n luchtbel vroeg of laat ineen zou klappen was een wiskundige zekerheid. In 2009 was het zover en op enkele weken tijd kwam de economie zo goed als tot stilstand.  Het verschil tussen schone schijn en werkelijkheid was te groot geworden. 

The lost science of economics

Er is heel wat kritiek gekomen op de economen waarvan slechts weinigen de implosie zagen aankomen. Was dat door gebrek aan inzicht of door gebrek aan morele moed? Dissidenten worden ook in wetenschappelijke kringen niet op handen gedragen. De vraag is ook in hoeverre economie al een exacte wetenschap kan zijn. Economie kan dan wel wat wiskunidge modellen gebruiken om aan analyse en voorspelling te doen, het gaat wel over het gedrag van mensen en daar zijn nog geen echt bruikbare modellen voor. Ten hoogste kan men achteraf hypotheses formuleren over wat er gebeurd is. Er zijn gewoon teveel variabelen en fenomenen in het spel om voorspellend op te treden op langere termijn. Hetzelfde scenario zien we bij de klimaathype. Economie en klimaat zijn beide behept met het butterfly effect en zijn wat men noemt chaotische systemen. Dat de economie en het klimaat veranderen is een feit, maar dit betekent niet dat we alles ervan kunnen verklaren.  Beide disciplines schermen evenwel met prestigieuse instelingen en stevige rapporten en claimen de waarheid in pacht te hebben. Wat elementair gezond verstand is blijkbaar niet nodig, zoals ook de paniekstokerij rond allerlei griepvirussen heeft aangetoond. De enigen die er beter van werden waren de pharma industrie en de broodnodige overheidsagenschappen die zo nodig hun nut moesten bewijzen.

Van Climate hype naar Climategate

De zon en de aarde energetisch in perspectief. Waar is de echte oorzaak van de klimaatveranderingen?

De laatste klimaatconferentie in Kopenhagen, dat meer weg had van een religeuse massa bijeenkomst, is dan ook op een sisser geeindigd. De Climatgate is daarvoor tendele verantwoordelijk. Uit gehackte emails bleek namelijk dat die wetenschappers het wat lastig hadden om hun waarnemingen te doen kloppen met het IPCC doemscenario. Nog erger, het bleek dat de fameuse hockey stick curve bekomen werd door in het verwerkingsprogramma zelf de data "te corrigeren" en om alle controle verder moeilijk te maken werd de oorspronkelijke data dan maar vernietigd. Of men nu in de CO2 productie van de mens als oorzaak van de klimaatverandering gelooft of niet, dit soort gedrag is wetenschappelijke witte boord criminaliteit vergelijkbaar met de witte boord criminaliteit waarbij de financiêle haaien nepfondsen voor goede beleggingen lieten doorgaan. Let wel, er zijn talrijke nuchtere redenen om heel wat zuiniger met de natuurlijke koolwaterstoffen en ons eco-systeem  om te gaan, maar waarom dat met emotionele argumenten moet gebeuren en op basis van erg betwistbare wetenschappelijke rapporten, gaat mijn petje te boven. Het gaat ook mijn petje te boven dat  alleen al door die vraag te stellen voor sommige wetenschappers zoals Peter Tom Jones men een misdaad tegen de menselijkheid zou begaan. Hoe lang nog voor de Inquisitie weer haar intrede doet?

Feed forward systemen

Men kan zich afvragen hoe het dergelijke luchtbellen tot stand kunnen komen. Wie vanop een afstand kijkt, ziet hier vooral irrationeel gedrag, grenzend aan een toestand van massahysterie. Kenmerkend is ook dat dergelijke toestanden een vrij lange tijdsconstante in zich dragen en de correctie steevast vrij bruusk verloopt. Dit is kenmerkend voor een feed forward regelsysteem. Men regelt op basis van een bepaalde assumptie zonder te kijken naar de gevolgen. Dit veronderstelt oneindige wijsheid en kennis die zeker in het menselijke domein niet aanwezig is. Greenspan draaide de geldkraan open en het is hallucinant te zien hoe de rente curve gedurende 3 jaar vlak gehouden werd. Ook nu, wordt deze remedie voortgezet. Wie dit doet gelooft infeite in het perpetuum mobile. Als de brandstof van de waardecreatie op is, schep dan de illusie door papier op het vuur te gooien. Het geeft veel vlam en rook, maar ondertussen wordt het meubilair afgebroken. Tot het publiek doorheeft dat het maar een grote show is en dan wordt het wachten tot de tent leeg gelopen is.  

Feed backward, linearisatie en  histeresis

Een grote fout die men maakt bij dit soort feed forward systemen is uitgaan van de hypothese dat systemen, in casu dikwijls socio-economische, stabiel blijven of op een regelmatige wijze evolueren. Deze hypothese is evenwel ten hoogste geldig op zeer korte termjn. Men noemt dit de lineariteitshypothese en het is de grote fout die beleidsmakers, al dan niet steunend op economische prognoses, telkens weer maken. Een socio-economisch systeem heeft steeds terugkoppelingen. Mensen sturen hun beslissingen bij of nemen niet onmiddelijk actie zoals de modellen voorschrijven (er zijn drempel effecten). M.a.w. het evenwichstpunt zal zich verplaatsen en voor men het weet is men in een onstabiel regime beland. Voor korte termijn effecten zal dit zich snel vanzelf oplossen, maar er zijn ook langere termijn fenomenen. Bij een verkeerd ingeschat investeringsbeleid, onderwijsbeleid, justitiebeleid of sociaal beleid kan het decennia duren vooraleer de gevolgen zichtbaar worden en het kan snel ook decennia duren om de gevolgen ongedaan te maken. Dit wordt sterk bemoeilijkt door ons fenomeen van de waarneming die dikwijls op korte termijn werkt. En daarenboven is de data voor de langere termijn dikwijls niet beschikbaar. Nog moeilijker wordt het wanneer de terugkoppeling ook op langer termijn werkt. Men heeft dan het risico op een zogenaamde histeresis lus. De cyclussen van Kontradiev kunnen hierdoor veroorzaakt worden.  Het is minder evident wat de onderliggende oorzaken zijn, maar wat wel opvalt is dat de periode van Kontradiev's golven ongeveer gelijk loopt met de duur van een mensenleven. Is het toeval dat Greenspan de pensioenleeftijd al lang bereikt heeft? Is het toeval dat heel wat politici en beleidsmakers terzelfdertijd met hun zonen en dochters deelnemen aan de macht? Macht heeft de neiging zichzelf te willen bestendigen en vergeet wel eens dat de wereld nieuwe inzichten nodig heeft.  

Democratie en de media als versterker

Uit bovenstaande zou men kunnen afleiden dat de mensheid hopeloos gedoemd is dezelfde fouten steeds opnieuw te maken. Wellicht is dat zo, maar het moge ook duidelijk zijn dat constante terugkoppeling de gevolgen kan temperen door de uitschieters te beperken. Dit is het principe van een echte democratie en dit is het principe van een waarachtige vrije markt, ook al bestaan deze vandaag nog nauwelijks omdat macht op de politieke en economische markt dit corrigerend mechanisme maar al te graag beknotten. Vandaag lijkt het ook dat de media deze rol overgenomen hebben, of tenminste tendele, want ook hier heeft de macht haar greep gevestigd. De media reageren snel maar het is vrij gemakkelijk selectief de signalen te versterken. De dixonine crisis zou nooit ontaard geweest zijn indien de media er geen paniek rond zouden gecrëerd hebben. De verantwoordelijkheid van de media is groot omdat ze de signalen versterkt en op korte termijn werkt.  Veel ruimte voor kritische en analytische journalistiek is er niet meer. Die rol is ten dele overgenomen door de internet media. Het is dan ook belangerijk dat de vrijheid van meningsuiting ook op internet gevrijwaard blijft. Politiek correct denken mag geen excuus zijn om andere visies aan banden te leggen. Bij directe democratie is het recht van elke burger actief deel te nemen belangerijk als principe om de terugkoppeling in stand te houden. Noch belangerijker is evenwel het debat dat beslissingen vooraf gaat. Het hoeft ons dan ook niet te verwonderen dat de zogenaamde representatie democratiën, waar de macht van de burger gekaapt wordt, meestal een minder goed beleid voeren. Dit is dan ook de grote hamvraag bij het zogenaamde verdrag van Lissabon. Europa op zichzelf is een nobel doel, maar wat zal ervan worden als men nog meer dan vandaag alle macht aan bureacritische technocraten geeft?

Werkloosheidscijfers en statistieken als schaamlapje

In een samenleving is een van  vormen van feedback cijfers die men systematisch verzameld. Overheid en politci horen het niet graag wanneer de economische werkelijkheid aantoont dat hun beleid niet uitdraait zoals ze de bevolking voorhouden. Cijfers verzamelen en verwerken op een correcte manier is een ernstige aangelegenheid. Statistieken zijn evenwel verduldig en er zijn manieren om er een mouw aan te passen. Men kan het bv. moeilijk maken de cijfers te vinden of men kan de benamingen veranderen zodat langere termijn vergelijkingen moeilijker worden. Zo bedragen de werkloosheidscijfers maar een derde van al wie zonder regulier werk zit. Zelfs technisch werklozen worden niet meegeteld als werkloos. In ons land zijn dan ook de globale RVA-cijfers meer indicatief dan de officiële werkloosheidscijfers. Sinds 2000 is het aantal RVA-ers toegenomen van ongeveer 950 000 naar zo'n 1 350 000. Dit zijn de echte werklozen want ze dragen nauwelijks nog productief bij aan de samenleving. In dat licht is de recente recessie maar een beperkte uitschieter. De crisis is al tien jaar bezig en ze is structureel. De laatste recessie is evenwel dieper omdat de industriële sector het meest getroffen werd. Daar ligt de grootste toegevoegde waarde en dit is uiteindelijk de economische motor van het land. Al de rest valt onder de noemer diensten of overhead en is op macro-economisch vlak eerder een kost dan een productiefactor. De mythe dat de economie kan drijven op de dienstensector alleen is wellicht de grootste vaporware kwakkel die door sommige economen verspreid werd. Een excuus die gretig door beleidsmakers overgenomen wordt om hun waarde vernietigend economisch beleid goed te praten.  Diensten worden alleen geleverd omdat er een industriële sector bestaat.

Productie is niet gratis

Dat de overheid zijn burgers gratis diensten kan leveren is nog zo'n kwakkel die onder de categorie vaporware thuis hoort. Plat populistisch maar een flagrante ontkenning van de economische werkelijkheid. Gratis betekent niet dat het niets kost. Het is zoals een SUV luxe wagen met alle toeters en bellen. Terwijl uit racewagens zelfs het dashbord gesloopt wordt om gewicht te sparen, betaalt de eigenaar van een SUV de rekening aan de pomp. Hetzelfde geldt voor de industriële sector. Diensten zijn niet gratis. De rekening wordt betaald als belasting op arbeid. In dit land grosso modo tweemaal meer dan de werknemer in handen krijgt. Die belasting zit ook in de diensten en producten die aangekocht worden. Zelfs als de burger een brood koopt is de helft van de kostprijs  belasting op arbeid. Belasting op arbeid treft dus niet alleen ondernemers en diegenen die werken, het treft iedereen, ook wie geen werk heeft.

Lenen om de recessie tegen te gaan?

Nu de recessie veel productiebedrijven zwaar getroffen heeft, blijven de belastingsontvangsten zwaar achterwege. De omzet is gekelderd, de werknemers zijn technisch werkloos, aankopen en investeringen blijven uit. Er is dan wel een sociaal vangnet maar het moge duidelijk zijn dat dat het net het zal begeven als iedereen erin gaat zitten. Op de koop toe heeft de overheid zelf niet het lef om bij zichzelf te saneren. Integendeel, als het moet houdt men de ambtenaren bezig met het inscannen van formulieren, ook al zit de data al lang in de computer. Wat meer is, wat men niet meer kan afromen van de productieve economie wordt dan maar geleend. In deze tijden van virtuele geldcreatie door de centrale banken is dit niet zo moeilijk. Landen zoals Griekenland staan ermee aan de rand van het bankroet en tonen daarmee aan dat vroeg of laat de kruik kan breken. Als dit zou leiden tot een terugtrekking van Griekenland uit de eurozone, dan kunnen de gevolgen zich als een Tsunami door euroland verspreiden.

De enige remedie

Het moge uit dit betoog duidelijk zijn. De neerwaartse flanken van de curves van Kontradiev zijn reëel. Er zijn geen mirakel oplossingen. Net zoals bij een luchtballon zijn er maar twee mogelijkheden. Ofwel doen we niets en wordt er luidkeels geroepen dat er niets aan de hand is. Ofwel gooien we alle ballast over boord, zoeken we nieuwe drijfkracht en komen we wellicht met maar een paar kleerscheuren uit dit vaporware avontuur. Alle aandacht moet gaan naar het herstellen van de industriële sector, niet met punctueele micromaatregeltjes maar met globale macro-economische ingrepen. Het doel is simpel: alle ballast overboord gooien. Maak arbeid betaalbaar door de belasting op arbeid drastisch te verminderen. Of beter nog,  schaf alle belasting op inkomen af. Wat niet hezelfde is als arbeid te subsieren. Dat is eerder een dure vestzakboekzak operatie op kosten van wie nog werkt. en die op termijn elders jobs gaat kosten. De enige structurele maatregel die het meest nodig is, is het saneren  van de overheidssector. De economische recessie zal zich dan vanzelf oplossen en de RVA-statistieken zullen weer een neerwaardse trend te zien geven. De kunst van het ballonvaren is niet met zijn allen te staan blazen en lucht te maken. De kunst is te weten dat een ballon met een gat in de romp keihard naar beneden valt en dan alle luxe overbodig wordt.

Eric Verhulst

Voorzitter www.workforall.org [1]